'ay' loSmaH cha'

ghutar DeSDu' taD vIHlaHbe' HoD. Huj. motlh SIHlaHchu' logh Sut bIr. QapchoHDI' Hoqra' ghutar Hotlh. yInroH QaQ cha'. QoghIj QIH cha'be'. roSHa'be'law'. taghDu'DajDaq QIH mach tu' Hoqra' 'ej vorchoH.

ghutar qab Say'moH HoD. taD qey'Ip HochHom 'ej bIrqu' DIr. ghutar qabDaq ghopDu' ghun lan HoD. mInDu'vo' chuch bI' 'ej mIn poSmoH HoD. pIvlaw' 'ej mIn'e' HotDI' HoD nIteb mIn SoQmoH ghutar. tujmoH 'e' nIDtaHvIS[23] HoD, logh Sut QIH tu'. tlhoS chevchoHpu' poghmey tlhay'mey je. logh Sut chenmoHlu'DI' wa' Doch naQ 'oH 'a yebmeyvam lupe'lu'law'. tlhay'mey qoDDaq chuch SuD tu'lu'.

pay' jachchoH ghutar "QI'yaH!! jIyIntaH! HImeQmoHQo'!" poSchoH mInDu' 'ej vIH. leghlaHlaw'.

ghutar qab Hot 'e' mev HoD. Hoqra' lo'qa'. beq meQmoHlaw' pagh. jotmoH 'e' nID, "DujDaq SoHtaH. qaboQ. yIleS. choleghlaH'a'? choQoylaH'a'?"

"HoD!" jatlh Hung yaS. mISlaw', 'a ghIq jachqa' 'ej noghchoH. "meQlaw'lI' ghopDu'wIj!"

pay' Seng tlhoj HoD. "bIbIrqu'mo', bItujchoHtaHvIS 'oy'qu'. SoHvaD qul rur tuj motlh." jatlh vajar. "yuQ bIrDaq jIvumpu'. bIrqu'mo' wItlhlaH nItlhDu'." Qel Hoqra' lIS HoD 'ej pu'HIch woH 'ej lIS je. "DaH bI'oy'qu'choH 'ach qaboQmeH 'ut mIw. 'oy' DaSIQrup'a'?"

"'Iw bIQtIqDaq jIjaH" jatlh ghutar. mu'tlheghvetlh jatlh puq, nenghep 'oy' SIQrupDI'. yaj HoD. logh Sut taDbe'choHmeH pu'HIch lo'. HoD DIr meQmoHbe' tIH 'e' tob 'ach ghutarvaD tujqu' 'e' Sov. SIHlaHDI' Sut ghutar lelchoH. mejmeH nogh ghutar. "pogh yI'uch!" jatlh ghutar. "DeSwIj vIlellaHbe'." Sut pogh 'uchtaHvIS vajar luH ghutar. jachqu' ghIq ghop 'ang. taD ghop DIr. SIbI' DeSvaD ghopvaD je Qel Hoqra' lo'choH vajar. bIrqu'mo' meQlaw'pu' 'a vorchoH Hoqra'. "qaqbej!" jatlh ghutar. "latlh."[28]

poghmeyvo' ghopDu' leltaHvIS HoD, chuch SuD leghqa'. tetchoHlI' 'ej taS jeDqu' lIng. bIrmoHmeH taS 'oHlaw'. law'qu'be'mo' SIbI' jochbe' 'ach nItlhDu' taDDaq Qel Hoqra' lo'taHvIS jatlh, "chay' logh SutlIj qoDDaq chuchvetlh SuD Daghaj?"

'ay' loSmaH wej

jatlh ghutar "taDchoHpu'pa' 'el, HoD."

"'a qatlh 'ellaH? chay' logh Sut chevlu'pu'?" jatlh HoD

"vIpe'." jatlh ghutar. qoghDaq taj HuSDI' ghutar, tlhoS beppu' vajar, 'ach Hung yaS nuH nge'chugh, Ha'qujDaj nge'. logh Sut QIHlaH 'etlh yanbogh SuvwI' po' vaj pe'pu'mo' ghutar yay'be' HoD.

"bong Dape''a'?" jatlh HoD.

"ghobe' HoD. chIch vIpe'ta'. DujwIj vIHubmeH." jatlh ghutar

nuqjatlh? boHchoH HoD. taghqa', jatlh "ghutar ne', wo'vam Datoy'laHtaHmo' jIbel. DaH lut naQ HIjatlh. potlh Danopchugh vaj HughlIj vISIj. tlhegh DatoSlI' 'e' Daqaw'a'?"

"lu' HoD." jatlh ghutar. ravDaq QottaH ghutar 'ej lut ja'chu'.

"tlhegh vItoStaHvIS, ngaDHa'mo' tlham tlhoS HoS choHwI' vIchagh. logh Sut poghmey vItuQtaHmo' HoS choHwI' vI'uchqa'DI' tlhegh vI'uchHa' vaj jIpum. Som Qargh vIvegh. ghIq Duj bIngDaq jIHuStaH. 'IH Hovmey. vIHo' 'ej Som vIlegh. QIH vIleghmo' qaQum 'e' vInID 'ach bIjangbe'."

mIv nuD HoD. loj QummeH DuQwI'. "bIDo'." jatlh HoD. "QummeH DuQwI' wItlhlaw'pu' Som HeH jej. yInSIplIj chevlaHpu'."

"tlhegh vItoSqa' 'e' vInID 'ach SomDaq vIHbogh vay' vIleghpu'mo' jIyev. SomDaq vIH bIQtIqHey SuD. SomDaq chuch SuD law tu'lu' 'ej vIHmoH vIj tuj. vIj vIbejtaHvIS pay' wanI' vIbejbogh vItlhoj. bo'Degh maw' Da vIj. tlhe' 'ej tlhe'qa'," DelmeH ghop joqmoH 'e' nIDDI' ghutar 'oy'qu'choH nItlhDu'Daj taD. "vIj Heghbat Delta'bogh Hota'ro' vIbejlI'. tlhe'qu'. tajvajDaj tIn law' wa' bID gho tIn puS. chaq javmaH vatlhvI ghoDaq tlhe'. jatlhpu' Hota'ro' lagh mevlaHbe' DeghwI', 'ach vIjDaq chaq mevmoH vay'. Daqaw'a'?"[41]

qawchu' HoD.

"vIj vIghoSmeH tlheghwIj vItoS, ghIq vIvo'eghmeH Som vIpup. 'a vIj vISIchmeH, tlhoy tIqHa' tlheghwIj 'e' vItlhoj. vaj vIvo'eghpu'DI' tlhegh vIpe'. vIj vIQeqchu'. Duj tlhammo' vIj retlhDaq SomDaq vIQotlaH. DIngchoH Duj, 'ach vIj vI'uchmo' jIpumbe'."

ghutar nejmeH DIng Duj 'e' qaw HoD. 'ach taHmeH ghutar qaghbe'.

'ay' loSmaH loS

"vIj vI'uchtaHvIS, naw'meH lojmItHom vIpoSmoHmeH tajwIj vIlo'. 'ach vIlISmeH taj vIlo'be'nIS jatlh Hota'ro'. nItlh vIlo' 'e' vInID 'a Soy'qu'mo' poghmeywIj naw'meH lojmItHom veghbe'. chuch 'ay' jej vIlo' 'e' vInID 'a Qapbe'. ghurtaH tajvaj. nItlh lo'nISlu' jatlh Hota'ro' vaj nItlh'e' vIlo'meH SutwIj tlhay vIpe'." jatlh ghutar.

yay' HoD. jatlh "logh SutlIj'e' Dape''a' jay'. loghDaq Dape'DI' nuq DapIH?"

"HoD," jatlh ghutar. ja'qa'pa' ba'choHmeH chob'a' tlhoy' lo'. "HoD, jIQupqu'. wa' Duj neH vIchIjpu'. wIgh jIHbe'. 'ach jIQIpbe'. loghDaq logh Sut pe'lu'chugh nIj yInSIp 'ej Hegh SuvwI'. vIj Heghbat vIbotmeH jIvangnISpu'. tlhay vIpe' ghIq ghopwIj vIlel. SIbI' nIjbe'meH Hoch muD, jIvumtaHvIS yeb vI'uch."

"'a qatlh latlh tlhay Dape' je?" jatlh HoD.

"Qatlh vIj tI'meH Qu'. vIta'laHpa' bIrchoHpu'mo' ghopwIj vIlo'laHbe'taH. Qap ghop cha'DIch. SIbI' mI' 'e' mev vIj. SutwIjDaq ghopDu'wIj vIlanqa' 'ach nIjtaH muDwIj. tujqu'mo' vIj, tet chuch. chen bIQtIqmey. tlhaymeywIj vIngaQqa'moHmeH bIQtIqvetlhDaq DeSDu'wIj vIlan. Qap 'e' vISovbejbe' 'ach latlh nuH vIghajbe'. Qapbe'lI' 'e' vIHar. jIpujchoHmo' 'ej jIQubbe'choHmo'. tuSammeH Som vIpup, 'ach ghaytan boQoybe'. jIpujchoHpu'. jIvulchoHlaw' 'a naDev jIH."

ngugh choHbe' chob'a' ba'taHbogh ghutar'e' 'ach 'IjtaHvIS HoD, choHlaw'. qeqmeH Qu' ta'Ha'laHbogh ne''e' leghbe'choH vajar. DaH chob'a'Daq ba'taH Duj toy'bogh SuvwI''e'. HoD DuQqu' ghutar chav. Qumbe'choHpu'DI' HoD lImbe'pu'. loSbe'pu'. ghu' tu'pu' 'ej Qu' nabpu' 'ej ta'pu'. SomDaq, laQtaHvIS vIj lISta'. Qu' DuHHa' lajpu' 'ej Qapta'. vangbe'pu' ghutar Hegh Hoch.

"tujqu' vIj, laQtaHvIS. chay' DameQ'eghmoHbe'?" jatlh HoD.

ghutar ghopDu' bejchoH ghutar. "jImeQ'eghqu'pu'. qaStaHvIS wanI', ghopDu' vImeQmoHchu' 'e' vIHar. 'a ratlhlaw' Hoch nItlhDu'." bellaw' ghutar. "choqlaw'pu' chuch. 'a Do'Ha' HoS choHwI' vIchIllaw'pu'." jatlh

ghutar bejqa' HoD. DujDajvaD Heghqang SuvwI' net pIH. 'ach DujDajvaD Qotlh'eghqangDI' vay', toy'chu'.

"jIHeghvIpbe'pu'." jatlh ghutar. "Qu' vIlajta'. Qu'Daj ta'taHvIS Hegh 'e' tul Hoch tlhIngan."

"bIHeghvIpbe' 'e' vISov. HonlaH pagh."

"jIHeghvIpbe' 'ach jIHegh 'e' vIpIHbe'," jatlh ghutar. "Duj law' DachIjpu'. Qap HoDwI' 'e' vIvoqtaH." HoD ghIch bochmoHbe'law' ghutar. tlhIngan qa' pIlmoHta' Qob.

'ay' loSmaH vagh

Qub HoD: DujwIj vIHubtaHvIS jIHeghbe'chugh, 'ej muHoHnIS ghutar. batlh jIHegh. ghutarvaD jatlh “Ha'! bIQamrup'a'?”

ghutar 'uSDu'vo' logh Sut teq HoD, ghIq QamchoH ghutar 'e' boQ HoD. loD naQvaD Hotlh Hoqra' 'ej vorchoH. nItlhDu' tochDu' je qab law' Hoch qab puS. ghopDu' poSmoHlaHchu'be'taH ghutar 'ej nItlhDu' lo'laHbe'. “'etlh vI'uchlaHbe',” jatlh. tuHlaw'.

“jajvam loD nen SoHtaH,” jatlh HoD. nItlhDu'vaD Qel Hoqra' lo'qa', 'a SIbI' vorlaHbe'. “chaq wa'leS 'etlh Da'uchqa'laH. mIch loSDaq bIvum SoH 'e' vIra'. meqwIj DaSov DaneH'a'?”

Hemqu'choH ghutar. “batlh Qu' vIta'laH 'e' Davoqmo' choquvmoH, HoD.”

yev vajar. jatlh “SaH je latlh meq.”

'IjtaH ghutar.

ghaH nIH ghop pep HoD “SochHu' DeSwIjvam Hom vIghorpu'. 'oy'qu'taH 'ej tlhoS vIlo'laHbe'. logh Sut pogh vItuQmoHlaHbe'bej.”

yaj ghutar. chaq logh Sut tuQmoHpa' voqbe' HoD, 'ach DaH voqba'. motlh yaS QIvvaD puj 'e' chIDbe' yaS moch. “jIjatlhpa' jatlh Hovmey.” jatlh. ghIq tam cha' loDpu', meHDaq cheghtaHvIS.

baH vIj 'e' QoylaH HoD. tlham ngebmo' chung lutu'laHbe' 'a qaS. naQlaw'taH Duj. Qapla'.

meH 'el HoD ghutar je. jatlh yaS wa'DIch “Hoch chuyDaH yIchu'Ha'!” vang Hota'ro'. ghIq ghutar legh. jach. Quchba'. QamchoH 'ej ghutar paw'meH qabDaj 'uch.

“DuloS yo' qIj,” jatlh yaS wa'DIch. “DaghoS 'e' wIghuHmoH.”

“qaStaHvIS poH nI' loStaHjaj. *Dugh* vItoy'.” jatlh ghutar, montaHvIS. tlhaq laD. jatlh “qaH! qaSon.”

'ay' loSmaH jav

"lugh ghutar," jatlh HoD. "yaH poHraj tIbuSHa'Qo'. 'a Sumejpa' nom Qu'vam vIpoj.

"QapHa'choH chuyDaH patmaj. nutoDmeH vang DeghwI'ma', Hota'ro' lagh. SovDajmo' laHDajmo' je jorbe' pIvghor. qaSqa'DI' Seng, nutoD Hung yaSma' ghutar ne'. vIj lISmeH ghopDu''e' lo'. Heghqang 'ach wo' toy'taHmeH toD yaS wa'DIchma' 'ungya Sogh 'ej Sommaj tI'ta'. batlh vangta' Hoch. SanaD. 'a SuDublaH." ghutarvaD jatlhchoH HoD. "bIlobchu'taH. bIyoH, bIvangrup 'ej pavDI' ghu' bI'ong. tlhIngan ghob Dapabchu'." Hemba' ghutar, 'a taH HoD. "'a tlhoy bISey. De' DalablaHtaHvIS mu'qaD DabachtaHmo' ghu'na' Da'ngu'be'pu'? QumwI' Dalo'taHvIS, yIlachQo'. wa' jaj HoD SoH DaneH, qar'a'?"

"HIja' HoD!"

"bo'Dagh'a' Dalo'taHchugh lImlaH beqlIj. yIjottaH." largh HoD. "quy'Ipmo' bIHe'So'taH. yagh 'up DacherghnISchoH. jagh 'up DaHoHtaHvIS bI'emchugh bIHegh 'ej HeghlaH je maqochlI'. DaH puchpa' wIHutlhmo' puchpa' ru' wIchernIS. qaStaHvIS Hogh veb yISay'moH SoH."[24]

"lu' HoD!" jang ghutar. HemtaH.

"SoH," DeghwI'vaD jatlh HoD. "yIQam." QamchoH be'.

"bIjot. bIjotchu'. bIval. bIqar. ghu' qubqu'vaD bIqeqchu'pu'mo' mayIntaH. 'ej Deghvetlh DaHotDI' toQ moj Duj. 'ach bIjeQHa'. De' DaSovchugh, SIbI' HoDvaD yIjatlh. ghu' Dangu'chugh, De' SovmeH HoD yIja' ghIq yIjIH. potlh'a' De'? wuqnISchugh vay' wuqnIS HoD'e'. bo'DaghHom yIlo'Qo'. vay' vIbuSHa' vIneHchugh vIwuq jIH. vay' DaSovchugh DajatlhnIS. chu'HataHvIS tlham Duj DIngmoH vay' 'e' Dachup'a'?"

rav bejchoH DeghwI'. "ghobe' HoD."

"DeghwI'!" ra' HoD. "yIjaq'eghmoH!"

"ghobe' HoD!" jatlh Hota'ro', qu'taHvIS.

"qaq." jatlh HoD. "'bIjaqlaH 'e' vISov 'ach roD bemorngan[25] DaDa. jIQongtaHvIS chovemqangmoHchu' 'e' vISovnIS." HoDpa' cha'meH SIq HoD. "qawuvlaHbe'chugh bIlI'Ha'. choyaj'a'?"

"yaj HoD!" jatlh. qu'taH.

"maj. vangtaHvIS SuvwI' bIvaqmo' 'ej bIHaghmo' qaStaHvIS wa' Hogh, Hoch ghutar Qu'Hom Data'nIS."

"SuvwI' Qu'Hommey vIta'mo' jIHem," jatlh, 'ej ghutarvaD monqu'.

'ay' loSmaH Soch

"toH, Hota'ro' lagh," jatlhqa' HoD. "chorgh rep ret DaSonlu'ta'. taghDI' yaH poHlIj bIvumrupmeH DaH pa'lIj yIjaH 'ej yIQongchoH."

HoD mIn bej Hota'ro' jatlhtaHvIS. "mIch loSDaq pa'wIj tu'lu'."

tlhuHHa' Hoch net QoylaH. ghaytan meHDaq mImbe'pu'chugh Hota'ro' QongtaHvIS Hegh.

"ghIrel pa' yItlhap," jatlh HoD. "ngaQbe'." Duj De' nejmeH HoD, ghIrel pa' ngaQHa'moHta'. mej Hota'ro'. qabDajDaq reghtaH QIHHom.

ba'choH ghutar. ghopDu'Daj Qorgh. laH tobmeH jatlh HoD, "begh pat yIcha'."

SeHlaw Sen ghutar 'ej HaStaDaq begh pat leghlu'. Qapbe'taH nIH begh. "ghaytan naDevvo' vItI'laH." jatlh HoD. ghIq "'ungya, DuSonta' Hung yaS. HItlhej." HoD pa' lujaH.

"yIba'," jatlh HoD. "DaHjaj batlh bIvang je. Ha'qujlIj nge'pu'DI' Hota'ro' bIqeH 'e' vIpIH 'ach SujIjchu'. SoHmo' moch tlhochmeH mIw ghojlaHbej. Qu' vIta'laHbe'bogh Data'ta'. qanaD neH vIneH 'ach qatlh puqpu' DatungHa'moH? tlham Dachu'Ha' jay'? QIp! HeghlaH vay'!"

"reH Saghqu' Hota'ro'. vIHurghmoHDI' Haghqu' 'ej leSlaw'. vIqun vIneHbe'."

"bIqunqangbe'pu'mo' vIqunnIS. wa'logh DabIjqangba'pu'. nuq jatlh DaqIppa'?"

"jatlh muqIp HoD 'e' vIqotlh. vIlob vIneHqu'. HIqIp."

yay' HoD. "bInep! vIHoHbe'meH bInep. vIHoHbe' 'e' vIlay'. lo'laHbej. nuq jatlh?"

"jInepbe'. Dutoy' neHqu'law'."

"Huj be'vetlh ghob. chaq nuv SeHmeH tuHmoH ghIq pegh. Quj'a' Qujlaw'. 'a mutoy'qangmo' jIbel. bIQongpa' ghe'naQ bom yIQoy." jatlh vajar.

nov bom bomlI' Mahoun ghogh 'e' lu'Ij. ghelmoH 'a jotmoH je. HoSghaj QoQ. 'IjtaHvIS tlhoS boQbogh vIghro''a' luleghlaH.


rInpu'DI' bom jatlh yaS wa'DIch, "'a nuq bop bom?"


"vISovbe'," jang HoD. "'ach vISovchoH 'e' vIHech."

Beginners' Summary - Volume 3

DujDajDaq vem tlhIngan HoD.
Duj Qotlhlu'pu' 'e' Sov.
meHDaq DeghwI', yaS wa'DIch, Hung yaS je lutu'lu'.
yIntaHmo' tlhInganpu', lopchoH.
HIq lutlhutlh.

QomchoH Duj.
QapHa'choHpu' wa' vIj.
pIvghor Qaw'laHmo' Qobqu' ghu'.
SeH yaS wa'DIch 'e' nID.
Sengvam ghov DeghwI'.
vIj SeHlaH DeghwI'. Qap.

ghuHmoH latlh ghun.
nuDchoH Hung yaS, logh Sut tuQtaHvIS.
nuDtaHvIS Dej Som.
lojmo' yInroHDaj, Heghpu' 'e' luHar latlhpu'.

QapHa'choH latlh vIj.
SeHlaHbe' DeghwI'.

Qapbe' noch.
Heghbe'pu' Hung yaS.
Duj Som HurDaq vIj tI'.
ghopDu'Daj meQmoH 'ej taDmoH.

batlh vangta' Hoch jatlh HoD.


Comprehension Questions

chay' lop tlhInganpu'?
Heghpu' Hung yaS qatlh 'e' luHar tlhInganpu'?
nuqDaq ghaH DeghwI''e' vIj tI'taHvIS?
nuqDaq ghaH Hung yaS'e' vIj tI'taHvIS?
rIQ'a' Hung yaS?


Speculation Questions

qatlh Dej Som?
DaH chay' SuvlaH Hung yaS?
nuq jatlh HoD cheghDI' Hung yaS?